Digitalisering speelt een grote rol in de nieuwe technieken waarmee inspecties te maken hebben: enerzijds wordt van de publieke dienst en dus ook van inspecties meer verwacht, bijvoorbeeld dat beschikbare data meer en slimmer wordt (her)gebruikt om dienstverlening en toezicht effectiever en proactiever te maken. Tegelijk heeft de publieke dienst een zware verantwoordelijkheid om daarbij steeds rechtsstatelijkheid, democratische verantwoording en publieke belangen als privacy en gelijke behandeling te borgen en bewaken en moet deze zich dus bewust zijn van ethiek en risico’s als gevolg van inzet van Artificial Intelligence (AI)/algoritmen en gebruik van data. Digitalisering heeft daarnaast grote impact op de maatschappij en daarmee op de toezichtdomeinen van inspecties. Die ontwikkelingen in de domeinen leiden tot nieuwe risico’s en nieuwe vraagstukken en vereisen daarom nieuwe kennis, vaardigheden en inzichten bij inspecties.
Er is een verschil tussen maatschappelijke verwachtingen en de ontwikkeling van digitalisering. Burgers zien een ontwikkeling van digitalisering en verwachten een stevige rolinvulling van de publieke dienst, met name ten behoeve van het waarborgen van hun (grond)rechten. De ontwikkeling van digitalisering gaat echter in een hoog tempo; beleidsvorming en wet- en regelgeving kunnen niet altijd met dit tempo meebewegen. Inspecties spelen ook hier een belangrijke rol, ze kunnen een bijdrage leveren zowel richting de burger (voorlichting, dialoog) als de ketenpartners in beleid en wet- en regelgeving (signaleren/agenderen, kennisuitwisseling) om dit verschil te beperken.
Deze ontwikkelingen zijn niet nieuw: alle inspecties worden hiermee al langer geconfronteerd en werken samen aan digitalisering. Maar de urgentie en het belang blijven hoog. Samenwerking blijft belangrijk, om snelheid en effectiviteit in de eigen ontwikkeling te maximaliseren.
Tegen die achtergrond werkt de Inspectieraad aan digitalisering.
Relevantie voor het publiek belang
Met de activiteiten in de portefeuille digitalisering wil de Inspectieraad de bijdrage van de inspecties aan het borgen van publieke belangen versterken. We investeren gezamenlijk in kennis over en toepassing van digitale ontwikkelingen en maken zo het toezicht effectiever. Door de resultaten voor een breed publiek zichtbaar te maken, versterken we het vertrouwen in het toezicht. Daarnaast gebruiken we de kennis die we opdoen voor de reflectieve functie van ons toezicht en versterken die door onze kennis te bundelen. Denk bijvoorbeeld aan de kennis die we door ons toezicht opdoen over weerbaarheid of de effecten van inzet van AI in onze toezichtdomeinen.
Thema’s voor netwerk en uitwerking
De portefeuille digitalisering omvat vooralsnog vier thema’s: toezicht op AI, toezicht met AI, digitale weerbaarheid en data.
Toezicht op AI
Door de snelle ontwikkeling in AI en het gebruik ervan in de toezichtdomeinen van de inspecties moeten alle toezichthouders kennis en expertise ontwikkelen voor het toezicht op AI en op de risico’s die de inzet ervan binnen hun domein met zich meebrengt. Ambitie voor dit onderdeel van de portefeuille is een gemeenschappelijke basis daarvoor te creëren. Die stevige basis kan dan ook dienstbaar zijn als nieuwe regelgeving – bijvoorbeeld vanuit AI – een stevige inzet van toezicht vergt.
Voor het onderwerp 'Toezicht op AI' is sinds 2020 een brede werkgroep actief waarin naast rijksinspecties ook markttoezichthouders en andere rijksorganisaties participeren. Deze werkgroep komt regelmatig bijeen om nieuw opgedane kennis en ervaringen uit te wisselen.
Toezicht met AI
Vrijwel alle bij de Inspectieraad aangesloten organisaties zijn bezig met de ontwikkeling van inzet van AI en algoritmen in hun toezicht. Ambitie voor dit deel van de portefeuille digitalisering is die ontwikkeling door kennisopbouw, uitwisseling en samenwerking te stimuleren, gezamenlijk te werken aan het laten renderen van die ontwikkelingen en te werken aan een verantwoorde inzet.
Voor toezicht met data bestaat al langere tijd een community van datascientists die elkaar onder andere via het Netwerk Publiek Toezicht goed weten te vinden. Ook is er een werkgroep die kennis deelt en expertsessies organiseert.
Toezicht en digitale weerbaarheid
Er zijn geregeld incidenten met digitale weerbaarheid. Die laten zien dat digitaal falen van belangrijke dienstverlening in de maatschappij niet meer zo bijzonder is, door actieve dreigingen, nalatigheid, menselijke fouten bij de dienstverlener of systeem falen. Cybersecurity wordt vaak geassocieerd met hackers in hoodies, maar dit is een te beperkte opvatting van het begrip. Het gaat om alle risico’s ten aanzien van digitale systemen, producten en diensten. Koppel dit aan het oprukken van een digitale infrastructuur op alle terreinen in de maatschappij, van onderwijs, zorg, landbouw tot defensie, en het beeld begint te dagen.
De digitale dreiging is inmiddels permanent. Daarom moeten alle toezichthouders kennis en expertise ontwikkelen en bundelen voor het toezicht. Net als bij het toezicht op AI is ook hier de ambitie om een gemeenschappelijke basis te creëren. Ook in het toezicht op digitale weerbaarheid wordt onder leiding van de RDI samengewerkt door toezichthouders met een wettelijke taak op dit gebied.
Data
Voor de portefeuille digitalisering is ook data een belangrijk thema. Denk daarvoor bijvoorbeeld aan ontwikkeling van het databewustzijn en de data-geletterdheid van inspecteurs, de samenwerking tussen primair proces en datascientists en de organisatie van de verantwoordelijkheid voor datamanagement, waaronder de kwaliteit van data, de mogelijkheden en begrenzingen voor het delen van data en de vraag welke data uit toezicht en inspecties actief openbaar gemaakt zou kunnen worden. De Inspectieraad stimuleert nieuwe samenwerking op deze onderwerpen naar gelang de behoefte.